HDTV (High Definition)

Japonya daha 1968 yılında ilk HDTV deneme yayınlarına başlamıştı. NHK(Nippon Hoso Kyotai) isimli bu sistem 60Hz ve 1.125 satırlı. 1986 yılında ABD de bu standardı benimsedi, ancak bazı TV şirketleri(dönüşüm sorunları nedeniyle) buna itiraz ettiler, mevcut NTSC'nin iki katı olan 1.050 satırı tercih edeceklerini söylediler. Birkaç ay sonra Avrupa da kendi standardı EU95 ile buna karşılk verdi. Bu sistem 2 x 625 (1.250 satır), 50Hz(saniyede 50 alan) ve geriye doğru uyumlu. Avrupadaki ilk iki HDTV yayın 2004 yılının ilk gününde başlamıştı(yaklaşık iki yıl önce).

Bugün itibariyle uydularda HDTV yayın yapan tam 78 TV kanalı görünmektedir. Bu sayıdan bölgemize düşen uydularda Sirius(5E) 3 tane, Eut W3A(7E) 1 tane, Hotbird(13E) 1 tane, Eut W2(16E) 1 tane, ASTRA(19.2E) 3 tane, ASTRA(23.5E) 4 tane, ve Eurobird(28.5E) 1 tane, olmak üzere toplam olarak sadece 14 tanedir. Dünyadaki geri kalan 64 adet HDTV uydu yayının hem standartları farklı hem de bölgemizden alınması teknik olarak imkansız.

Avrupanın HDTV yayınlarının standardı geniş ekran(widescreen) da denilen 16:9 ekran görüntüsü ve 1920 piksel x 1080 satır veya 1280 piksel x 720 satır olabilir. Bu görüntüde çözünürlük standart bir DVD veya analog TV görüntüsüne göre en az 6 kat daha yüksek detaya sahiptir. Codec olarak genellikle MPEG-2 kullanılmaktadır. Analog televizyonda eskiden beri kullanılmakta olan örüntüleme(interlace) bunda da kullanılabilmektedir. Tanımda bu özellik satır sayısının arkasına eklenen bir küçük "i" harfi ile örneğin "1080i" şeklinde ifade edilmektedir. Örneğin 1080i/60 şeklinde yazıldığında saniyede 60 alan örüntülü 1080 satırlık bir ekran görüntüsü akla gelmektedir. Geleneksel olarak avrupa ve türkiye gibi PAL 50Hz kullanılan yerlerde bu yayın 1080i/50 şeklindedir.

Interlaced(örüntülü) tarama yerine alternatif olarak "progressive scan" (örüntüsüz/progresif tarama) getirilmiştir. Non-interlaced de denilebilen bu taramada resim karesi örülü iki yarım kare yerine her seferinde yeniden taranan bir tam kareden oluşur. Avrupa için esas olarak tercih edilmiş olan standart budur. Bu da satır sayısının ardına konulan (720p şeklinde) bir küçük ""p"" harfi ile ifade edilir. 1280 x 720 formatı örneğin pratikte daima progresif taramalıdır.

Bu yayınlarla ilgili olarak kullanılan ses kodlaması da Dolby Digital yani Dolby Laboratories'e ait AC-3 ses kodlama sistemidir. Bu algılamasal kodlama prensiplerini kulanan kayıplı bir ses sıkıştırmasıdır. Ana uygulama alanı çok kanallı ses olmakla birlikte 1.0 kanal(mono) yayından 5.1 kanal(full surround) yayına ve çift kanallı stereo (1+1) yayına kadar çoğu sistemi destekler. Genellikle ""Ev Tiyatrosu (Home Theater) de denilen sistemle kullanılmaktadır. En çok kullanılanı ""5.1 surround"" ses sisteminde herbiri (10 Hz-22 kHz) band genişliğine sahip (sol, sağ, orta, sol arka, sağ arka) olmak üzere 5 ses kanalı bulunmaktadır.

Halen türkiyeden de 3-4 tanesi alınabilen bu yayınları alabilmek için uygun HDTV özellikte uydu alıcısının yanısıra gerekli piksel satır sayısı çözünürlük özelliklerine sahip plazma veya TFT digital ekran ile surround(home theater) ses sistemine sahip olmak gerekmektedir.

HDTV yayın ve HDTV receiver nedir ? ( Genel Bilgi )

Günlük yaşantımızda HD sözcüğünü daha çok duymaya başladık...
“High Definition” veya kısaca HD günlük yaşantımızda daha sık duymaya başladığımız bir sözcük olmaya başladı. Peki HD deyince ne anlıyoruz, teknoloji nereye gidiyor, hangi ürünler hayatımıza girdi veya girecek? “HD Sistemler” diye adlandırabileceğimiz tüm bu sistemlere ilişkin çok geniş bir bilgiyi bu yazıda bulacaksınız.

HD sistemler için kullanılan terimler ve kısaltmalar kısa teknik açıklamaları ile aşağıda verilmektedir.

HD (High Definition) : Yüksek tanım veya yüksek netlik anlamına gelir.

HDV (High Definition Video) : Yüksek tanımlı video. Bu standart iki farklı video üretici tarafından ayrı ayrı tanımlanmıştır: Sony’nin başını çektiği grup 1440 x 1080i ve JVC’nin başını çektiği grup 1260 x 720p. HDV sistemlerde dört farklı framerate(Çerçeve hızı) bulunmaktadır: 25p, 30p, 50i, 60i. Yani saniyede 25 veya 30 tam satır ile 50 veya 60 yarım satır. 720p olarak adlandırılan formata HDV1, 1080i formatına ise HDV2 denilmektedir.

1080i (1440 x 1080i) : Bir karede 1440 horizontal(yatay) ve 1080 vertical(dikey) noktadan oluşur. Buradaki “i” Interlaced kelimesinin kısaltmasıdır ve birbirini tamamlayan iki ayrı görüntü satırının birleşerek tek bir satır görüntü oluşturması demektir. Buna yarım satırlardan oluşan görüntü de denebilir. PAL sistemler için saniyede 50 görüntü çerçevesi gelir ve 625 yarım satır vardır. NTSC sistemlerde ise saniyede 60 görüntü çerçevesi gelir ve 525 yarım satır vardır.

1080i standardında video sinyaller 1080/60i veya 1080/30i olarak kullanılır.

720p (1260 x 720p) : Bir karede 1260 horizontal(yatay) ve 720 vertical(dikey) noktadan oluşur. Buradaki “p” Progressive kelimesinin kısaltmasıdır ve her bir görüntü çerçevesinde tam bir satırı ifade eder. Bu görüntüleme teknolojisine “non-interlaced” de denilmektedir.
Interlaced teknolojisi mevcut tüm TV sistemlerinde kullanılır. Fakat son zamanlarda hem Progressive hem de Interlaced teknolojisini kullanan yeni monitörler üretilmektedir.
720p standardında video sinyaller 720/60p, 720/30p veya 720/50p, 720/25p olarak kullanılır.

PAL (Phase Alternation Line) : PAL daha çok Avrupa’da kullanılan bir TV görüntüleme teknolojisi olup 50Hz de, yani 1 saniyede 50 çerçevede 625 satır gösterimini sağlar. 1967 de Almanlar tarafından bulunan bir standarttır. PAL’in değişik ülkelerde farklı şekilde uygulamaları vardır.

Bu sistemde saniyede 50 yarım çerçeve, yani 25 tam çerçeve görüntülenir ve her çerçevede 625 satır bulunur. Bir sinema filminde saniyede 24 çerçeve gözükür, PAL sisteminde oynatılan bir sinema filmi saniyede 25 çerçeve gösterdiğinden sinema filmlerini %4 daha hızlı görüntülenir. Sinyal çözünürlüğü 768x576 dır.

NTSC (National Television System(s) Committee) : Amerika, Japonya, Kore ve Kanada’da kullanılan bir TV görüntüleme teknolojisi olup 60Hz de, yani 1 saniyede 60 yarım çerçevede 525 satır gösterimi sağlar.
Sinyal çözünürlüğü 640x480 olup bu aynı zamanda monitörlerde kullanılan VGA standardıdır.

PAL ve NTSC 4:3 olarak adlandırdığımız 1 dikey noktaya 1.33 yatay nokta olacak şekilde görüntü verirler. (640/480 768/576 4/3)

HDTV : Yüksek netlikli TV, monitörlerve yayın sinyalleridir. Bu görüntüleme cihazlarının standardı 1920x1080 dir. Aşağıda mevcut kullanılan görüntüleme sinyal standartları karşılaştırmalı olarak verilmiştir. HD TV standardında 16:9 görüntü çerçeveleri kullanılır. Burada 1 dikey noktaya 1.77 yatay nokta olacak şekilde görüntü verirler. (1280/720 1920/1080 16/9)

Standart çerçeve veya alan hızı aşağıdaki şekildedir:
- 24p (Sinema filmi)
- 25p
- 30p
- 50p
- 60p
- 50i (PAL)
- 60i (NTSC)

HDTV’ler SDTV(Standart Definition TV)’lere oranla 4 kat daha iyi çözünürlük sağlarlar.

DV (Digital Video) : Sayısal video anlamına gelir. Çözünürlük standardı PAL için 720x576 ve NTSC için 720x480 dir.

DVCPRO-HD : Bu format HDV’nin bir türevi olup profesyonel HD kameralarda kullanılır. Panasonic firması tarafından geliştirilen bir HD standardıdır. Bazı karşılaştırmalar yapacak olursak:
720p HDV formatı saniyede 19Mb işleyebilir(19Mb/sec) ve her bir frame’de 1280x720 pixel bulunur.
DVCPRO-HD formatı saniyede 40, 50 yada 100MB işleyebilir(40/50/100Mb/sec) ve her bir frame’de 960x720 pixel bulunur.

1080i/p HDV formatı saniyede 25Mb işleyebilir(25Mb/sec) ve her bir frame’de 1440x1080 pixel bulunur.
DVCPRO-HD formatı saniyede 100Mb işleyebilir(100Mb/sec) ve her bir frame’de 1280x1080 pixel bulunur.

HDCAM / HDCAM SR: HDCAM formatı Dijital Betacam’ın HDTV versiyonu olarak 1997’de çıkarıldı. Sony tarafından geliştirilen bir HD standardıdır. 10 bit DCT sıkıştırma tekniği kullanarak 4:2:2 örnekleme oranında 720p veya 1080i çözünürlükte kayıt yapar. 24P modu da vardır. 144 Mbit/s bant genişliği vardır. 4 kanal AES/EBU 20-bit/48 kHz dijital ses formatı kullanır.

2003’te piyasaya sunulan HDCAM SR daha yoğun parçacıklı bant kullanır ve 4:4:4 RGB şeklinde 440Mbit/s bant genişliğinde kayıt yapabilir. Bu iki sistem de profesyonel kameralarda kullanılır.

Mini DV : Digital(Sayısal) videolarda görüntü kaydetmek amacıyla kullanılan teyplerdir. Genellikle 63 dakikalık DV görüntüyü kayıt etmek mümkündür. Çözünürlük standardı 720x480 dir.

CCD : “Charge-coupled Device” adı verilen entegreler görüntü yakalama özelliğine sahiptir. Dijital kameralarda kullanılan bu entegreler ile kırmızı, mavi ve yeşil renk birleşetirilerek görüntünün sayısal şekli elde edilir. Kameralarda kullanılan CCD’lerin büyük entegreli olması veya sayısının 3 olması görüntü kalitesini etkiler. 3CCD kameralarda görüntüyü oluşturan 3 renk(kırmızı, mavi ve yeşil) ayrılır ve her bir ayrı CCD’de işlenir. Böylece daha yüksek kalitede görüntü elde etmek mümkün olur.

CMOS : “Complementary Metal-Oxide Semiconductor” adı verilen entegreler yeni teknoloji görüntü yakalama özelliğine sahiptir. CCD entegrelerine göre çok daha hızlı çalışan CMOS, 3CCD entegrelerin yapabildiği görüntü işleme performansına sahiptir. Daha az enerji harcayan ve daha az yer kaplayan bu entegreler özellikle HD kameralarda kullanılmaya başlamıştır. CMOS chip’leri(Entegreleri) görüntü teknolojisinde büyük devrim yaratacak ve bu teknolojinin ucuzlamasını sağlayacatır.

Görüntüleme Sistemlerinin Tarihçesi ve Gelişimi:
Renkli TV yayıncılığının ortaya çıktığı 1950 ve 1960’lı yıllarda PAL, SECAM ve NTSC olmak üzere 3 farklı yayın ve TV standardı ortaya çıktı. Standart TV olarak adlandırdığımız ve analog sinyalleri alarak işleyen TV’ler halen evlerimizde kullandığımız modellerdir. Kırk yıldan daha fazla zamandır kullandığımız bu sistemler artık yavaş yavaş yerini sayısal formatta yayın yapan sistemlere bırakmaktadır. Japonya ve ABD’de birçok HD yayın yapan TV kanalı bulunmaktadır ve Avrupa’da da yavaş yavaş bu yayınlar başlamıştır.

Analog ve sayısal görüntü teknolojileri arasında gerek ses gerekse görüntü arasında çok ciddi farklar bulunmaktadır. Örneğin geleneksel PAL görseller 625 satır ve 720x576 görünen taramayla oluşur. Normal bir PAL televizyon görseli ortalama 414 bin pikselden oluşturur. HDTV’lerde ise çözünürlük 1920x1080 piksel çözünürlüğe kadar çıkmakta ve bir görsel 2 milyon 73 bin 600 pikselden oluşmaktadır ki bu oran standart televizyonlara göre 5 kat daha fazladır. Yine eskiden 4:3 format kullanılırken HD yayınlarında ve TV’lerde geniş ekran olarak adlandırılan 16:9 format kullanılmaktadır. Bir başka önemli gelişme ses iletiminde olmaktadır. SD(Standard Definition) yayınlarda ses mono(telk kanaldan) gelirken HD’da 5+1 kanaldan ve çok daha yüksek kalitede alınabilmektedir.

Görüntüleme cihazlarında kullanılan kısaltmalar ve çözünürlükler ise şu şekildedir:
VGA (Video Graphics Array) = 640x480
XGA veya SVGA (Super Video Graphics Array) = 1024x768
WXGA (Widescreen Extended Graphics Array) = 1280x768 veya 1280x720
SXGA (Super Extended Graphics Array) = 1280x1024
WUXGA (Widescreen Ultra Extended Graphics Array) = 1920x1080

Günümüz HDTV’lerinde en çok tercih edilen standartlar WXGA ve WUXGA dir.

Bu gelişmeler yayın ve görüntüleme cihazlarında olan gelişmelerdi. Benzer şekilde video kameralar ve video oynatıcılarda da gelişmeler olmuştur. Öncelikle çekilen görüntülerin gerçek kalitede gösterilebilmesi için mevcut TV’lerin de bunu desteklemesi gerekmektedir. Bu konuda nasıl seçim yapılacağına ilişkin ilerideki bölümlerde bilgiler aktarılacaktır. Mevcut TV’lerde HD yapılan çekimler izlenebilir fakat ciddi anlamda görüntü kalitesini aşağıya indirmek gerekir.

HD Ürünler ve Seçiminde Dikkat Edilecek Konular:

Bağlantı Şekilleri:
Bir gösterici cihaz ile oynatıcı cihaz arasında sinyalleri taşımaya yarayan değişik kablo ve bağlantı şekilleri vardır. Bunlar:
S-Video: Analog video sinyalleri göndermeye yarar. Hemen tüm oynatıcı ve gösterici cihaz üzerinde bulunur. Görüntü kalitesi analog olduğu için çok iyi değildir. Renk ve parlaklık olmak üzere iki bilgi taşır ve 5m. kabloya kadar kullanılması mümkündür.

Kompozit(Composite) Video: Analog üç birleştirilmiş sinyal taşır ve kısaca buna YUV denilir. Bunlar bir adet parlaklık ve iki adet renk sinyalleridir. Sarı renkli video konnektörü ile kullanılır ve hemen tüm video ekipmanlarında standart olarak bulunur. Buna stereo(iki kanallı) ses sinyalleri de eklenerek üç renkli (sarı, beyaz ve kırmızı) kompozit kablo da yaygın olarak kullanılmaktadır. Sarı video sinyalini, kırmızı ve beyaz ses sinyalini taşır.

Komponent(Component) Video: Komponent video bağlantıyı anlatmadan önce RGB denilen teknolojiden bahsetmek gerekiyor. R(Red) G(Green) B(Blue) üç temel rengin kullanımı ile oluşturulan görüntüdür. Renklerin gücü üzerinde oynanarak her rengi elde etmek mümkündür.
Komponent bağlantı analog veya sayısal olarak video sinyallerinin iletilmesi için kullanılır. Üç renk ayrı kanaldan taşınır ve bu nedenle diğer video bağlantı şekillerine göre daha kaliteli bir görüntü elde etmek mümkündür. Özellikle HD sistemlerin çıkmasıyla birlikte yüksek veri taşıma kapasitesi olan Komponent çıkış kullanılarak digital video sinyallerinin aktarımı sağlanmıştır. Aktarılan video sinyalinin kalitesi 4:2:2 dir. Bir DVD oynatıcısının sinyal kalitesi ise 4:2:0 dır. Aşağıda bu bağlantı için kullanılan kablo görülmektedir.

DVI (Digital Visual Interface) : Özellikle digital ürünlerin yayılmasıyla birlikte yüksek kalitede digital görüntü taşıyabilecek yeni kablo ve bağlantı konnektörleri geliştirilmiştir. Bunlardan en yaygın olarak kullanılanı DVI’dır. Model olarak RGB’ye benzer ve her renk için ikili kablolar kullanılır. Ayrıca saat için de ayrı bir ikili kablo bulunur. Bir DVI konektörüne 8 adet kablo girişi vardır. DVI ile 24 bitlik renk bilgisi taşınabilir ki bu da, 60Hz de saniyede 2.6 Megapixel görüntü kalitesine ulaşılmasını sağlar. Bilgisayar ekranlarında LCD ve Plazma TV’ler de bu çıkış yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır. Aşağıda bu bağlantı için kullanılan konnektör görülmektdir.

DVI video bağlantısı üç farklı şekilde olabilmektedir; DVI-D, DVI-A, DVI-I.
DVI-D : Sadece digital sinyal taşır.
DVI-A : Sadece analog sinyal taşır.
DVI-I : Digital ve analog sinyal taşır.

HDMI (High-Definition Multimedia Interface) : Yüksek Tanımlamalı Çoklu Medya Arabirimi olarak çevirebileceğimiz bu digital bağlantı ile yüksek kalitede video ve ses sinyalleri taşınır. Ortak bir arabirim olarak son zamanlarda digital ürünlerde yaygın olarak kullanılmaktadır. A ve B tipi denilen iki tip bulunmakatdır. B tipi 29 pinlidir ve Dual-link DVI ile aynı özelliklere sahip olup aynı zamanda 5+1 ses sinyallerini de taşır. Aşağıda bu bağlantı için kullanılan konnektör görülmektedir.

Bu bağlantı ile birlikte bilmemiz gereken önemli bir standart daha vardır, buda HDCP(High-Bandwidth Digital Content Protection) denilen ve HDMI kullanan cihazlar arasında yasal olmayan yollarla kopyalanan ürünlerin kullanılmasını engelleyen bir protoldür. Bu protokol ile video gösterilen cihazlarda sadece HDCP oluru almış ürünler gösterilebilecek ve ürünün içerik hakları korunacaktır.
Bu nedenle HDMI ile birlikte mutlaka HDCP desteğinin de olması aranmalıdır.

FireWire (i-link veya IEE1394) : Digital seri ses ve video aktarımı için kullanılır. Sony bu bağlantıya FireWire, Apple i-link demektedir. Endüstri standardında ise IEE1394 diye geçmektedir. Bu bağlantı daha çok yüksek hızda video’dan bilgisayara bilgi aktarımı için kullanılmaktadır. 100, 200 veya 400 modelleri vardır. Bunlar bağlantının saniyedeki Mb aktarım hızını ifade eder. 4 veya 6 pinli konnektörler kullanılır. Genellikle video-PC bağlantısı için 100Mb/sn, yan ürünler(DVD, CD vs) ile PC bağlantısı için 400Mb/sn. hızlar kullanılmaktadır.

HDMI ve DVI arasında dönüşüm bağlantıları mevcuttur. Fakat FireWire ile HDMI arasında bir dönüşüm bağlantısı henüz mevcut değildir. Bu nedenle yüksek kalitede ses ve video aktarımı için FireWire şu an sadece video ve PC arasında kullanılabilmektedir. Aşağıdaki linkte ve benzer linklerde bu adaptörler bulunabilir.

DVD Oynatıcılar:
VCD ve DVD oynatıcılarda sıkıştırılmış görüntüler açılarak bir göstericiden yayınlanır. Sıkıştırma formatına göre görüntü kalitesi sıralaması aşağıda verilmiştir:
MPEG-1 VCD 352*288 çözünürlük 1150 kb/s video data rate
MPEG-2 SVCD 480*576 çözünürlük 2400 kb/s video data rate
MPEG-2 DVD 720*576 çözünürlük 6000 kb/s video data rate

Sıkıştırma formatı ve aktarım hızı geliştiğinde daha yüksek kalitede görüntüler almak mümkün olmaktadır. Günümüzde kullandığımız DVD(Digital Video Disc) oynatıcılarda oynayan filmler 720x576 frame çözünürlüğüne ve 3-10Mbit/sec frame aktarma hızına sahiptir. 4.7GB kapasitesindeki disklere MPEG-2 kodlama(Sıkıştırma algoritması) ile yazılır. Daha sonra çıkan iki yüzlü DVD medyalar ise 8GB kapasitesine kadar veri saklama özelliğine sahiptir. HD formatındaki filmler ise 1280x720 veya 1440x1080 frame çözünürlüğüne ve 19-25Mbit/sec frame aktarma hızına sahip olmalıdır. Böyle olunca 90-120 dakikalık filmlerin bu DVD’lere yazılması mümkün olamamaktadır. Bu amaçla geliştirilen HD DVD’lerde ise tek yüzde 15GB, iki yüzde 30GB saklama kapasitesine ulaşmak mümkündür. Teorik olarak bu rakamın 50GB’ta kadar çıkması beklenmektedir. Artan sıkıştırma teknolojisi sayesinde ileride 15GB’lık bir HD DVD’ye 3 saatlik HD filmin saklanabileceği söylenmektedir.
Bu konuda dünyada iki farklı format yarışmaktadır. Birincisi Sony tarafından desteklenen Blu Ray (Blue gibi yazılıyor, mavi ışıklı laser kullanıldığı için), diğeri Toshiba ve NEC tarafından desteklenen HD-DVD. Fakat her iki firmanın bu konuda ortak bir çalışma yaptıkları ve birbirlerini destleme ya da ortak bir format üzerinde anlaştıkları söylenmektedir.

HD-DVD’ler RW(Yeniden yazılabilir), R bir kez yazılabilir veya ROM sadece okunabilir tiplerde olabiliyor. HD-DVD-RW lar 20GB, HD-DVD-R ve HD-DVD-ROM’lar ise 30GB çift katman veya 45GB üç katmanlı disklerde olabiliyor. Bu oynatıcılara kızıl laser teknolojisi de eklenerek mevcut kullandığımız CD ve DVD’lerde rahatlıkla okunabiliyor.

Blu-Ray’ler tek katmanda 25GB ve çift katmanda 50GB kapasitesine ulaşabilmektdir. TDK firması ise dört katmanlı ve 100GB kapasiteli diskleri üretmeyi başarmıştır. Buna karşılık kızıl laser teknolojisinin Blu-Ray oynatıcılarda uygulanması daha maliyetli olduğundan CD ve DVD desteğini kaybetme riski taşıyor.

HD-DVD’de MPEG-4 ve benzeri bir teknoloji kullanılmaktadır. Rakibi mavi laser teknolojisini kullanan Blu-Ray ise Windows Media 9 VC-9 sıkıştırma formatını desteklemektedir.

İlk HD-DVD ürün ise Toshiba’nın ürettiği HD-A1 ABD’de $500’dan satışa sunulmuştur. Her türlü CD, VCD, DVD ve HD-DVD formatını okuyabilmekte, digital komponent, HDMI ve farklı analog çıkışları bulunmaktadır. 720p ve 1080i HD standartlarını desteklemektedir. Görünen bu rekabette Toshiba’nın başını çektiği HD-DVD teknolojisi bir adım önde gitmekte. 2006 Cebit fuarında NEC ve BenQ firmalarının HD-DVD ve Blu-Ray yazıcıları ürettikleri duyurulmuştur.

Ses Sistemleri:
HD ses kalitesi istendiğinde karşımıza iki farklı sistem çıkmaktadır. Aynen DVD oynatıcılarda olduğu gibi bu konuda da rekabet söz konusudur. Bu sistemler SACD (Super Audio CD) ve DVD-A(DVD Audio) dur. DVD-A’ya HDAD(HD Audio Disc) de denilmektedir.

HD kalitesinde ses denildiğinde aklımıza ilk gelen şey, sesin geldiği kaynağın ikiden fazla olmasıdır. 5.1 (5+1 de denilir) Dolby Surround ses sistemleri bunun ilk örneğidir. Film veya DVD'lerdeki sesler konu olduğunda adı sıkça geçen 5.1 terimi, sesin beş ana kanal (sağ, sol, merkez, sağ surround ve sol surround) ve bir LFE kanalı (Low Frequency Effects-Düşük Frekans Efektleri) kullanılarak kaydedildiği anlamına gelir. Ses sistemlerini tanımlarken kullanılan 5.1, 6.1 ve 7.1 gibi rakamlar ise, ses sisteminde kullanılan elemanların sayısını belirtir. 5.1 ve diğerleri arasındaki fark da aslında oldukça basittir ve sadece surround hoparlörlerine dayanır: Ses sistemindeki surround hoparlör sayısı iki ise sistem 5.1, üç ise 6.1 ve dört ise 7.1 olarak adlandırılır.

Bazı DVD ses kayıtları, Dolby Digital'in bir varyasyonu olan Dolby Digital EX'i kullanır. Dolby Digital EX, bir matris kodlama sisteminin yardımıyla 5.1 ses sisteminin sağ ve sol surround kanallarını temel alan üçüncü bir surround çıkışı sağlayabilme özelliğine sahiptir. Kullanılan matris kodlama sistemi, Dolby Digital EX'in hala 5.1 ses sistemi sınıfına dahil oluşu sonucunu doğurur. Bunun nedeni, Dolby Digital 5.1 çözücülerin Dolby Digital EX sesleri okuyabilmesi ve üçüncü surround kanalına dair verileri uygun bir biçime dönüştürerek mevcut iki surround kanalına dağıtabilmesidir.

Dolayısıyla, Dolby Digital EX sesler Dolby Digital 5.1 çözücüler tarafından kendilerine uygun biçime dönüştürülebilir. Ancak bunun tersi de geçerlidir. Yani normalde Dolby Digital 5.1 karakterine sahip bir sesin içerdiği iki surround kanalından gelen bilgileri, 6.1 veya 7.1 sistemlerde bulunan üç veya dört surround hoparlörüne uygun biçimde dağıtarak da dinleyebilirsiniz. Bu işi yapabilmek için elinizde bir Dolby Digital EX çözücü veya THX Surround EX çözücü olması yeterli.

Görüldüğü üzere sesin ne şekilde kaydedildiğini anlatan figür, ses sisteminde kaç hoparlör olduğunu gösteren figürle aynı olmayabilir. Dolby Pro Logic II kullanarak, çok kanallı ses sistemlerinde stereo müzik parçalarını bile çalabilirsiniz.

SACD : Stereo kanalın yanında surround sağlayan kanallarla 5.1 dinlenebilen CD’lerdir. 2 katmanlı ve yüksek yoğunluklu veri kaydı 4.7GB kapasitesindeki CD’lere yazılır. Sadece üzerinde SACD ibaresi bulunan ses çalıcılarında dinlenebilir. Bu CD’lerin üzerinde Multi-Ch(Multi Channel) yazısı bulunur. 3 farklı tipte SACD bulunmaktadır. Hibrid SACD’ler normal CD çalıcılarında stereo ve SACD çalıcılarda Multi-Ch dinlenebilme özelliğindedir. Bu nedenle piyasade en yaygın kullanılan SACD’ler bunlardır. Aldığınız CD üzerinde,
logosunu görüyorsanız ve elinizde SACD destekli bir çalıcınız varsa yüksek kalitede ve 5.1 kanaldan müzik dinleyebilirsiniz.

DVD-A : DVD üzerinde yüksek kalitede ses depolamasını sağlar ve 2000 yılında piyasaya çıkmıştır. DVD-Audio da 1 (mono), 2 (stereo), 4 (quad) ve 5.1 (surround) kanal konfigürasyonları mevcuttur. 5.1 kanal kaydedilmiş bir DVD-A downmix ile 2 kanal olarak da dinlenebilir.
Ses, diske kayıpsız olarak kabul edilen PCM (Pulse Code Modulation) formatında depolanır. Ayrıca DVD-A 24-bit/192 kHz örnekleme yapabilmektedir. Aldığınız CD üzerinde,logosunu görüyorsanız ve elinizde herhangibi bir DVD oynatıcınız varsa yüksek kalitede 5.1 kanaldan müzik dinleyebilirsiniz.

SACD, DVD-A veya CD medyalarından dinlenen sesin kalitesini normal bir insanın algılaması oldukça zordur. Ancak çok hassas kulağı olan bir dinleyici bunu ayırtedebilir. Ama sesin 5.1 kanaldan gelmesi insan üzerinde farklı bir etki bırakmaktadır.

Bu iki sistemin birbirine üstünlükleri farklı açılardan incelenebilir. Örneğin SACD çalıcılarda 1394 çıkışı ile 5.1 kalitesinde ses aktarımı olabilmektedir. Buna karşılık evinde DVD oynatıcısı olan herkes rahatlıkla DVD-A da 5.1 kalitesinde sesi rahatlıkla dinleyebilir. Ben her iki sistemde CD’yi alarak denedim ve tercihim DVD-A yönünde oldu. Özellikle Rip programları ile her iki sistemdeki CD’ler üzerindeki parçaları yüksek kalitede MP3’e çevirebiliyorsunuz. DVD-A’dan Rip ile MP3’e çevireceğiniz bir müziği HD kalitesinde montajlayacağınız filmin içinde kullanabilirsiniz. 

Uydu Alıcılar:
Amerikadaki ATSC kurumu (Advanced Television Systems Committe) HDTV yayınlar için standartları belirlemiştir. Kesinleşen standartlar şunlardır:

Yüksek çözünürlüklü digital video datası: HDTV video standardı, yayıncı kuruluşun tercihine göre interlaced veya progressive scan olabilir. Eğer yayın interlaced olacak ise 1920x1080i çözünürlüğünde olmalıdır. Progressive scan yayının çözünürlüğü ise 1280x720p olmalıdır.
Geniş ekran formatı (16:9)
Dolby digital çok kanallı ses

Buraya kadar belirlenen standartlar görüntü ve ses içindir. Dikkat edilirse HDTV standardında bu yayının hangi yoldan (kablo,uydu v.s) yapılacağına dair bir parametre yok. Yüksek çözünürlüklü görüntü ve dolby digital ses datası bir arada, oldukça geniş bir bandı işgal etmektedir. Bu kadar geniş bandlı bir sinyali kablo ve uydu kanalları ile aktarabilmek oldukça külfetli olmaktadır. O yüzden yayıncı kuruluşlar HDTV sinyallerini değişik formatlarda sıkıştırarak aktarma yoluna gitmektedirler. Amerikadaki birçok yayın kuruluşları bu amaçla MPEG2 sıkıştırma formatını kullanmaktadırlar. Bu formatla sıkıştırılan görüntü hem daha az bir band işgal etmekte, hemde kalitesinden çok fazla kaybetmemektedir. Dünyanın başka yerindeki başka bir yayıncı kuruluş ise HDTV sinyallerini MPEG4 sıkıştırma formatı kullanarak yayınlamayı tercih edebilir. MPEG4 formatını kullanan yayıncı kuruluş HDTV sinyalini MPEG2'ye göre biraz daha fazla sıkıştırıp yayın kalitesinden biraz daha fedakarlık yapar, ancak sinyal band genişliğini düşürdüğü için bu sinyalleri daha kolaylıkla iletebilmiş olur. Bir şekilde sıkıştırılmış olan sinyal, çanak anten sayesinde uydudan alınıp HDTV receivera ulaştığında, uydu alıcı tarafından işlenmek zorundadır. Yani içindeki mpeg decoder tarafından tam tersi işlemden geçirilerek kodu çözümlenmelidir. Kodu çözümlenen sinyal HDTV uyumlu TV'ye aktarıldığında gerçek kalitesinde seyredilebilir.

Gelelim HDTV uydu receiver ile mpeg sıkıştırma formatı arasındaki ilişkiye. Öncelikle HDTV yayın için yapılmış olan bir uydu receiver'ın olmazsa olmaz denebilecek özelliklerini yazalım: Bu özellikler HDTV yayın standardı için kabul edilmiş olan kesin standartları karşılayabilecek şekilde olmalıdır. Yani:

1- HDTV receiver, progressive scan yayını alabilmek için mutlaka progressive scan olmalı ve 1280x720p çözünürlüğünü desteklemelidir. Interlaced HDTV yayınlar için ise 1920x1080i çözünürlüğünü desteklemesi gerekir. Ayrıca bu sinyallerin HD-televizyona aktarılması için DVI ve/veya HDMI gibi yüksek kaliteli video bağlantısına ait çıkışları olmalıdır.

2- HDTV receiver dolby digital ses için uyumlu olmalı ve bu sinyal için optik ve koaksiyel digital ses çıkışları olmalı.

3- İzlenecek yayınlara uygun olan mpeg decoder'ı içinde bulundurmalı.(MPEG2 decoder ve/veya MPEG4 decoder v.s)

Yukarıda 3 madde olarak saydığım özelliklerin tümü bir arada olmazsa bu receiver'a HDTV receiver denemez. Yani yalnızca mpeg decoder'ı olan bir receiver HDTV receiver değildir.

HDTV yayın amerikada daha yaygındır. CBS, NBC, Warner Bros ve Sony gibi firmalar 1920x1080i yayın standardını desteklerken ABC, Fox, Compaq, Intel ve Microsoft'ta 1280x720p yayını desteklemektedir.

Bu özelliklere uyan ve sunduğu hizmetlerle de en beğenilen uydu alıcısı Dreambox DM8000 dir. Bu uydu alıcısının HDMI/DVI portları olup her türlü HD yayını alma özelliği vardır. Aşağıda teknik özellikleri verilmiştir:
- Twin tuner (optional card)
- Linux open SOURCE
- DVI, HDMI
- Hardware MPEG2, MPEG4/H.264 & WM9 (HDTV compliant)
- 300Mhz MIPS CPU
- 128 Mb RAM
- 32 Mb Flash
- 100 MBit full duplex Ethernet interface
- MiniPCI slot, optic port
- Super cool display (RGB color adjustable)
- Slimline DVD player (optional)
- HDD (optional)
- 2 x CI, with eject button
- 2 x smartcard reader & 1 simmcard reader (internal)
- Multiple layer 3D menu (16 milion colors)