KEY Radyo-TV Yayıncılık ve Teknik Bilgi Merkezi

Türkiye'de Sayısal Radyo-TV Yayınları (2000 - 2006) 

Türkiye’de renkli televizyon yayınları ile  ikinci televizyon kanalından hemen sonra dünyada uydu yayıncılığı başlamış ve hızlı bir gelişme yaşanmıştır. Her uydu kanalından bir televizyon yayını ve televizyon sesinin yanında radyo yayınları da  yapılmıştır. Sayısal teknolojinin uydu yayınlarında uygulanmasıyla bir uydu kanalından daha çok televizyon yayını ile stereo radyo yayını yapılmaya başlanmıştır. Bugün kablo ve verici yayınlarının da sayısal olması çalışmaları devam etmektedir.

1980’li yıllarda gerek ABD tarafından uzaya gönderilen INTELSAT, gerekse Avrupa ülkeleri tarafından atılan EUTELSAT uyduları ile hem haberleşmenin, hem de radyo ve televizyon yayınlarının kapsama alanı içinde olan dünyanın çeşitli ülkelerine ulaştırılabilmesi, hatta kıtalararası iletilmesi mümkün olmaya başlamıştır. Dünyanın bir bölgesinden uyduya doğru yapılan belirli bir frekanstaki yayın, uydu üzerindeki alıcı tarafından alınarak dünyanın başka bir bölgesine doğru değişik bir frekanstaki bir verici ile yeniden yayınlanmaktadır.

1990’lı yılların başında o tarihlerde PTT Genel Müdürlüğü olan ve daha sonra Türk Telekom adını alan kuruluşun Ankara Gölbaşı’ndaki uydu yer istasyonu işletmeciliği yanı sıra uzaya gönderilen TÜRKSAT 1 B, kısa bir süre sonra gönderilen TÜRKSAT 1 C uydularının da işletmesini üstlenmiştir. Daha sonra da TÜRKSAT 2A (Eurasiasat-1) uydusu hizmete sunulmuştur.
   
Bu uydulardan biri haberleşme, diğerleri ise radyo ve televizyon yayınlarına tahsis edilmiştir. Önceleri TRT radyo ve televizyon yayınları bu uydulara alınmış, daha sonra da diğer özel radyo ve televizyon kuruluşlarının yayınları da peyderpey Türksat uydularında yer almıştır. Ancak belirli bir süre için analog yapılan uydu yayınları, bir süreç dahilinde sayısal uydu yayınlarına dönüşmüştür.

Sayısal uydu yayınları

Analog ses ve görüntü işaretlerinin 0 ve 1 sayılarından oluşan ikili sistemde kodlanmış sayısal işaretlere dönüştürülmek ve bu verileri sıkıştırmakla kayıt, yayın ve saklama kapasitelerinin düşmesi ve dolayısıyla maliyetlerin azalması sağlanmıştır. Ses işaretinde sıkıştırma, kulağın hassas olmadığı frekansların düşük (8 bit) ve diğerlerinin daha yüksek (20 bit) seviyeli sayısal işaretlere çevrilmesiyle gerçekleşir.

Görüntü işaretinde sıkıştırma, aynı görüntü karesindeki satırlar boyunca tekrarlanan noktasal bilgilerin tamamı yerine yalnız kaç noktada devam ettiği bilgisinin gönderilmesiyle kare içi sıkıştırma; saniyede yayınlanacak 25 kare yerine, çekim planlarının ana görüntüsü ile diğer kareler arasındaki görüntü fark bilgilerinin gönderilmesiyle kareler arası sıkıştırma ile sağlanır.
     
Aşağıdaki görüntü karelerinden ilk plan karesi ile diğer kareler arasındaki farkların gönderilmesi, karelerarası sıkıştırma tekniği adını alır.

Daha önce yayınlanan makalelerimizde, ses sıkıştırmasının en yaygın olanı MPEG 1 ve görüntü sıkıştırmasının ise MPEG 2 olduğu, son zamanlarda görüntü sıkıştırmasına MPEG 4 formatının da eklendiği açıklanmıştır. MPEG 2 formatı, MPEG 1 formatının sayısal televizyon ve HDTV (High Definition TV) yayınlarını desteklemek üzere gerçekleştirilmiş sayısal bir sıkıştırma formatı olup her geçen gün geliştirilmektedir. MPEG 2 yayıncılığı, özellikle uydu televizyon yayınında uydu kanallarında çok büyük oranda band genişliği tasarrufu sağlayarak 36 MHz lik bir uydu kanalında 4 – 6 televizyon yayını yapılması mümkün olduğundan, uydu kanal kiralarını düşürülmüş ve mevcut uydu kanallarında daha çok sayısal televizyon yayını yapılabilmiştir.

Eğer analog görüntü işareti doğrudan sayısala dönüştürülse, saniyede 216 milyon bit bilgi gönderilmesi gerekir. Bu bilginin çoğu çerçeveden çerçeveye tekrar olduğundan bu tekrar bilgilerinin gönderilmemesi ve sadece tahmin edilemiyen kısımların kodlanarak gönderilmesi ile bir resim bilgisi sayısalda 3 ile 6 Mb/s’lik yer işgal eder. Burada 1/50 oranında bir sıkıştırma söz konusu olmaktadır.

Yayınlanacak olan görüntünün ayrıntısına bağlı olarak sıkıştırma oranı değiştirilerek uydu kanalındaki televizyon yayınının kalitesini etkilemektedir. Spor karşılaşmalarında çok hareketli olan görüntüde fazla sıkıştırma yapılmazken masa başındaki bir sohbet veya konuşma programında fazla hareket olmayacağı için yüksek oranda sıkıştırma uygulanabilmektedir. Böylece bir uydu kanalındaki TV yayınlarındaki görüntü ayrıntı ve hareketliliğe bağlı olarak değişen oranlarda sıkıştırma yapılarak hem kalite korunmuş, hem de uydu kanalındaki TV yayın sayısı arttırılmış olmaktadır.

Sayısal işaretlerin yayınlanması için çok daha az güçle ve daha az band genişliği kullanılarak yayın yapma teknikleri geliştirilmiştir ve bunlar sayısal modülasyon sistemleri olarak adlandırılmaktadır. Sayısal yayıncılıkta uydu , kablo TV ve vericilerde ayrı ayrı üç modülasyon formatı kullanılmaktadır. Daha önceki aylarda yayınlanan makalelerde bunların uyduda DVB - S adı ile yapılan yayında QPSK , kablo TV’de DVB - C adı ile yapılan yayında QAM ve vericilerde de DVB – T olarak anılan COFDM sayısal modülasyon türlerinin uygulandığı açıklanmıştır.

DVB – S olarak adlandırılan sayısal uydu yayınında MPEG 2 kodlu sayısal işaret istenilen veri hızında sıkıştırma yapılarak görüntü, ses, teletekst ve diğer veriler tek bir veri paketi içinde toplanmaktadır. Uydu kanallarıyla yapılan televizyon yayınlarının yanlarında televizyon sesi ile birlikte 5 adet ses kanalına da yer verilmektedir. Profesyonel televizyon yayıncılığında görüntü kalitesinin, DVB standartlarını sağlayabilmek için 8 – 9 Mb/s veri hızında olmalıdır, ancak bazı televizyon yayınlarının 3- 5 Mb/s veri hızında da yapıldığı halde seyirci tarafından görülebilecek bir kalite düşüklüğü izlenmemektedir. İletim kanalında meydana gelebilecek hatalara ve bozulmalara karşı korumak için ileri yönde hata düzeltme bilgileri (FEC : forward error correction) eklenir. Bu veriler 2/3 , 3/4, 5/6 , 7/8 gibi kademelerden biri eklenirken yayını bozulmadan sağlıklı bir görüntü ve ses kalitesi sağlanmaktadır.

Uydu sayısal yayınları :

1.        MCPC (Multi Channel Per Carrier) aynı noktadan tek taşıyıcıda çok kanallı

2.        SCPC (Single Channel Per Carrier) farklı noktalardan ayrı uydu vericileri ile farklı taşıyıcılarda tek kanal olarak yapılmaktadır. Bu yöntemlerden ilki daha çok platform işletmeciliği, diğeri ise farklı noktalardan uydu yayın ve iletim hizmetleri için kullanılmaktadır.

Uydu kanallarından yayın kuruluşlarının radyo ve televizyon yayınları yapılırken diğer bir veya birkaç uydu kanalı bu kuruluşların haber ve program iletimi için de kiralanarak kullanılmaktadır. Ama buradaki uydu kanalı, sayısal uydu teknolojisinde 36 MHz’lik bir uydu kapasitesinin buna ayrılan kısmı kadar olan band genişliğini ifade etmektedir. Bugün dünyada analog uydu yayınları yerini tamamen sayısal uydu yayınlarına bırakmıştır. Ülkemizde de yayın kuruluşlarının SCPC Uydu Yayınları sayısal yapılmakta olup Türksat uydularında hemen hemen analog yayın kalmamış, böylece hem uydu yayınları daha kaliteli olmuş, hem de uydu maliyetleri çok azalmıştır.

Sayısal kablo TV yayınları

Ülkemizde halen kablo TV şebekesinde radyo ve televizyon yayınları analog olarak devam ederken dünyada bir çok ülkede kablo TV’de analog yayınlarının yerini sayısal yayınlar almış ve almaktadır. İşletmesi bugün Türksat A.Ş. kamu kuruluşuna ait olan kablo TV şebekesinde sayısal yayınlar için çalışmalar devam etmektedir.

Sayısal kablo TV yayınlarında MPEG 2 sıkıştırma formatı ile aynı frekans bandları içinde daha çok radyo ve televizyon yayını gerçekleştirilmekte, aynı zamanda isteyen kanallar şifreli yayın yapabilmektedir.

Sayısal verici yayınları

MPEG 2 sayısal formatlı televizyon yayınları sayısal modülasyon tekniği COFDM ile modüle edilmiş taşıyıcı frekanslar aracılığıyla vericilerden yapılmaktadır.Sayısal yayındaki çok sayıda taşıyıcı bulunması, yayınların çeşitli ortamlardaki yansımaları ile yayınları bozucu etki yaratacağı yerde birbirlerine olumlu etki yaparak yayının daha güçlü alınmasını sağlar. Bu şekilde SFN yayın şekliyle tek frekansla geniş bir sahaya düşük güçlü vericilerle temiz ve kuvvetli yayın yapılmasına imkan vermiştir.

Tek frekanslı şebeke ile, daha az frekansla daha düşük güçlü vericilerle daha büyük bir alana yayını taşımak mümkün olabilmektedir. Ayrıca bir televizyon vericisinde analog yayında olduğu gibi tek bir yayın değil 4 – 6 televizyon, bir radyo vericisinde ise 5 - 8 stereo radyo yayını yapılabilmektedir. Böylece hem verici sayısı ve gücü daha az olur, hem de kullanılan toplam frekans sayısı da daha az olacağı için aynı taşıyıcı frekans bandları içinde daha çok radyo ve televizyon yayını yapılabilecektir.

Gerek radyo ve televizyon işaretlerinin sayısal olması, gerekse yayında sayısal modülasyon kullanılması yayınların dinleyici ve seyirciye ulaştırılmasında hem radyo ve televizyon işaretlerinin, hem de taşıyıcı işaretlerinin bozucu her hangi bir işaretten etkilenmeyeceği için daha kaliteli ve temiz bir yayın elde edilmiş olacaktır. Radyo yayınlarının alıcılarda parazitsiz ve enterferanssız bir alışla stüdyo ve CD kalitesinde müzik dinlenmesi, televizyon yayınlarının alıcı antenlerle yansımasız, kesintisiz ve enterferanssız bir alışla stüdyo kalitesinde net ve parlak renkli olarak seyredilmesi sağlanacaktır.

Halen yurdumuzda RTÜK tarafından yayınlanan sayısal yayın konsepti gereğince, sayısal verici radyo ve televizyon yayınlarına TRT tarafından Ankara, İstanbul ve İzmir’de deneme amaçlı olarak başlanmıştır. 2010 yılında diğer illerde de sayısal yayınların başlaması ve Ankara ile İzmir’de , 2012 yılında da İstanbul’da analog yayınlarına son verilmesine karar verilmiştir. 2016 yılında ise tüm analog yayınların bitirilmesi hedeflenmiştir. Ancak bundan önceki aylarda yayınlanan makalelerde açıklandığı gibi sayısal vericiler bundan böyle TRT ve özel yayın kuruluşlarının ortak olacağı bir şirket tarafından kurulup işletileceği göz önüne alındığında, bu tarihlerde sarkma olacağı düşünülmektedir.

Sayısal yayıncılıkta platform işletmeciliği

Değişik ortamlardan alınan her türlü sayısal TV, radyo ve data sinyallerinin toplanarak uydu üzerinden abonelere şifreli ya da şifresiz iletilmesini sağlayan, tek yönlü veya interaktif kullanıma imkan veren sisteme uydu platformu denir. Uydu platform hizmeti vermek üzere yetki belgesi alan ve ilgili yönetmeliğe uygun kurulmuş sermaye kuruluşu, uydu platform işletmecisi adıyla anılmaktadır.

Farklı kodlayıcı (encoder) ya da farklı iletim dizileri üreten cihazlardan gelen bilgilerin birleştirilerek tek bir sayısal sinyal haline getirilebilmesi için kullanılan dönüştürücü ve sıkıştırıcı cihazların tümü çoklayıcı (multiplexer) ile ifade edilmektedir. Değişik transmisyon ortamlarından gelen sinyaller (TV, radyo ve veri) platform merkezinde toplanarak, MPEG-2 sıkıştırma ve kodlama tekniği kullanımı ile DVB formatında paketler haline dönüştürülmekte ve uydu üzerinden tek tek veya buket olarak aboneye ulaştırılmaktadır.

Birden fazla TV programının sıkıştırılarak bir çoklayıcı içerisine yerleştirilmesi, resim kalitesine bağlı olarak TV program sayısı 4-6 arasında değişebilir. Karasal sayısal TV Yayıncılığında sayısal çoklayıcı, televizyon kanallarının yanı sıra multimedya servislerine uygun yapıdadır. TV kanalları ile beraber sayısal radyo programları, çeşitli yazılım, bilgisayar programları, elektronik magazin aktiviteleri yayınlanmaktadır. Çoklayıcının kullanımı yayıncılık işletmesine yeni boyutlar getirmekte, bir çoklayıcı birden fazla yayıncı tarafından ortak kullanılabilecektir. Bu nedenle Platform işletmeciliği yayıncılık açısından yeni bir konum yaratmaktadır.

Sayısal teknolojide, bir verici ile bir kanaldan çoklayıcı ile 6 TV yayınına kadar gönderilebilmektedir. Bu şekilde sayısal teknoloji kullanılarak, sadece UHF bandından 200 veya daha fazla program göndermek mümkün olmaktadır. COFDM tekniğinde, DVB-T vericisinin çıkışı, faz ve genlikte modüle edilmiş binlerce taşıyıcıdan oluşur. COFDM T-DAB için geliştirilmiş, DVB-T için de kullanılan bir modülasyon tekniğidir.

Sayısal uydu platform örnekleri yurdumuzda Digitürk ve Stardigital adıyla iki işletme olarak hizmete sokulmuş, ancak bunlardan sadece biri, Digitürk platformu kalmış, diğeri yayın hayatından çekilmiştir. Platform işletmeciğinin yanı sıra uydu yayınlarında MCPC kısa adıyla bilinen, tek noktadan tek taşıyıcı ile bir çok radyo ve televizyon kanalı ile yayın yapan ülkemizde birkaç çoklayıcı (mültiplekser) işletmesi radyo ve televizyon yayını yapmaktadır. Benzer çoklayıcı radyo ve televizyon yayını DVB – T sayısal televizyon yayınında da yer alacaktır.

Kaynak : www.broadcasterinfo.net

anasayfa